Lanna Architecture Center
Faculty of Architecture, Chiang Mai University
Tel: 0 5327 7855, 0 5394 2806-7 Fax: 0 5322 1448


ศิลปกรรม > วรรณกรรม


ใน ด้านสื่อของวรรณกรรมลายลักษณ์ล้านนานั้นจะเห็นได้ว่าประวัติการใช้อักษรใน ล้านนาเป็นมาหลายขั้นตอน สัญนิษฐานกันว่าอักษรที่เรียก”ตัวเมือง-อักษรธรรม-อักษรไทยยวน”หรืออักษร ธรรมล้านนานั้นมีความคลี่คลายมาจากอักษรเฟนิเชียนซึ่งกลายไปสู่อักษรพราหมี ในประมาณ พ.ศ. 300 ปรับตัวเป็นอักษรปัลลวะประมาณ พ.ศ.1100 และอักษรปัลลวะนี้ น่าจะเป็นต้นเค้าของอักษรขอมและมอญโบราณ ดังพบอักษรมอญที่ใช้กันแพร่หลายในอาณาจักรหริภุณชัยเมื่อประมาณ พ.ศ. 1600 และอักษรชนิดนี้คงจะเป็นที่ยอมรับและนำมาใช้ในเชียงใหม่ตั้งแต่สมัยพระญามัง ราย(1839-1860) เริ่มตั้งอาณาจักรเชียงใหม่ของชาวไทยวน ในที่ราบลุ่มแม่น้ำปิงนี้ อักษรล้านนาดังกล่าวเท่าที่ค้นพบว่ามีอายุมากที่สุดนั้น ปรากฏในรูปจารึกบนแผ่นทองพบที่ฐานพระประธานวัดมหาธาตุสุโขทัย เขียนขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1919 โดยเขียนเป็นอักษรสุโขทัยแบบจารึกวัดศรีชุม 3 บรรทัด และอักษรธรรมล้านนา 1 บรรทัด

เมื่อพระสุมนเถระนำเอาพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์มาสู่ล้านนานั้น ท่านก็ได้นำอักษรสุโขทัยแบบพ่อขุนรามคำแหงและธรรมเนียมการทำศิลาจารึกมาด้วย โดยที่พระสุมนเถระได้สร้างศิลาจารึกด้วยอักษรสุโขทัยและภาษาสุโขทัยเป็นหลัก แรกในล้านนาที่วัดพระยืน จังหวัดลำพูน เมื่อ พ.ศ. 1913 หลังจากนั้นอักษรสุโขทัยก็ได้รับการพัฒนาขึ้นเป็นอักษรอีกชนิดหนึ่งที่ใช้ใน เขตล้านนา เรียกกันทั่วไปว่า”อักษรฝักขาม” และมักใช้ในการจารึกเกี่ยวกับพุทธศาสนา อักษรฝักขามดังกล่าวนี้มีอายุการใช้งานถึง 416 ปี นับตั้งแต่ศิลาจารึกที่เก่าที่สุดที่ใช้อักษรชนิดนี้เมื่อ พ.ศ. 1955 จนถึงจารึกใหม่ที่สุดเมื่อ พ.ศ. 2370 และอักษรชนิดนี้เป็นที่มาของ “อักษรไทยนิเทศ” หรือ “อักษรขอมเมือง” อีกด้วย ทำให้อักษรที่ใช้ในล้านนามีด้วยกันถึงสามแบบคือ

  1. อักษรธรรมล้านนา หรือ ตัวเมือง มักใช้ในคัมภีร์ทางพุทธศาสนาและในงานเขียนทั่วไป
  2. อักษรฝักขาม ที่มักใช้จารศิลาจารึก
  3. อักษร ไทยนิเทศหรืออักษรขอมเมือง นิยมใช้ในการบันทึกวรรณกรรมทางคดีโลก เช่น โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงมังทรารบเชียงใหม่ และโคลงนางอมรา เป็นต้น

วรรณกรรมล้านนา
ประเภทและฉันทลักษณ์ของวรรณกรรมล้านนา

ประเภทของวรรณกรรมล้านนา
ก. วรรณกรรมมุขปาฐะ

  1. เพลงเด็ก : เพลงกล่อมเด็ก,เพลงปลอบเด็ก,เพลงประกอบการเล่นของเด็ก
  2. เพลงชาวบ้าน
  3. โวหารรักของหนุ่มสาว
  4. นิทานชาวบ้าน
  5. ปริศนาคำทาย
  6. ภาษิต : สุภาษิต,คำพร,คำกล่าวโอกาสต่างๆ

ข. วรรณกรรมลายลักษณ์

  1. วรรณกรรมบาลี
  2. ชาดก
  3. ตำนาน, ประวัติ
  4. กฏหมาย
  5. ปริศนาคำทาย
  6. คำสอน
  7. กวีนิพนธ์ : คร่าว ,โคลง ,กาพย์ ,คำร่ำ ,ร่าย ,วรรณกรรมคำขับ(ร่วมสมัย)

ฉันทลักษณ์คำประพันธ์ล้านนา
ก. คำร่ำ
ข. คำร่าย
ค. กาบ/กาพย์
ง. คร่าว/ฅ่าว
จ. โคลง

พุทธศตวรรษที่ 17 จารึกวัดพระยืน ลำพูน – ปัจจุบัน

Author : มณี พยอมยงค์
Reference : มณี พยอมยงค์. 2537. ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. เชียงใหม่ : ส.ทรัพย์การพิมพ์.