Lanna Architecture Center
Faculty of Architecture, Chiang Mai University
Tel: 0 5327 7855, 0 5394 2806-7 Fax: 0 5322 1448


วัฒนธรรมและประเพณี > สิงหาคม


ประเพณีบูชาพุมท้าง แม่โพสพ และจตุโลกบาล

ในการเกษตรของล้านนาไทยนั้น มีประเพณีการบวงสรวงสังเวยที่สำคัญอยู่อย่างหนึ่ง คือ การปูชา “พุมท้าง” หรือ “ปุมต๊าง” ปูชาแม่โพสพและท้าวจตุโลกบาล

พุมท้างคืออะไร
พุม ได้แก่ ทำนบขนาดเล็กที่จะปิดกั้นน้ำในลำเหมืองให้เอ่อขึ้นแล้วไหลเข้าไปในนาของ ชาวนาแต่ละคน นาแต่ละแปลงจะมีพุมหนึ่งแห่ง มีการปิดกั้นเป็นบางเวลา หากนาของใครได้รับน้ำเพียงพอแล้วจะ “ข่างพุม” คือ เปิดทำนบให้น้ำไหลไปตามลำเหมืองเข้าในนาของคนอื่นต่อไป

ท้าง คือ ร่องที่เป็นทางน้ำเข้าในนาของแต่ละแปลงหรือแต่ละไร่ สันนิษฐานว่าจะเป็นทางมาแต่เดิม ภายหลังเรียกทางน้ำว่า ท้างน้ำกันทั่วไป

ความเชื่อของชาวนาในล้านนาไทยนั้นมีว่า ไม่ว่าจะเป็นต้นน้ำลำธารจะมีเทพยดารักษา เรียกว่า ผีขุนน้ำ ในนาก็จะมีเทพธิดารักษา เทวดารักษาสถานที่เกี่ยวกับท้างน้ำ ทำนบและร่องน้ำเข้านา และรักษาผลิตผลคือข้าวกล้า ได้แก่ เทพธิดาโพสพและเทพเจ้าผู้รักษาทิศทั้ง 4 มิให้คนพาลทั้งหลายมาเบียดเบียนไร่นา คือ ท้าวจตุโลกบาล จะต้องบวงสรวงสังเวยท่านเพื่อขอการคุ้มครองรักษา

พิธีกรรมในการปูชา
เครื่องพิธีกรรมที่สำคัญในการสังเวยแม่โพสพและท้าวจตุโลกบาลนั้น คือ

  1. ทำตั่งข้าวแฮกไว้เพื่อเป็นที่วางเครื่องบวงสรวงสังเวย
  2. ไม้ไผ่รวกตัดทั้งลำไม่ตัดกิ่งตัดใบ
  3. ทำ เฉลว ซึ่งล้านนาเรียกว่า ตาแหลว เพื่อเป็นเครื่องป้องกันอันตรายต่างๆ ถือตามคติไทยว่า เทพยดาเจ้าในทิศทั้ง 8 จะเป็นผู้คุ้มครองสถานที่ ถือตามคติพุทธศาสนา มีมโน 8 ทิศ ซึ่งกราบไว้นมัสการต่อเทพยดาเจ้าทั้งหลาย ถือตามคติจีนได้แก่เซียน 8 องค์
  4. สังวาลย์ คือ ห่วงไม้ไผ่สานเป็นห่วงคล้องกัน ใช้แขวนกิ่งไม้ไผ่เป็นเครื่องทำนบน้ำมากน้ำน้อย โดยชาวนาสุ่มเอาว่าปีนี้ชาวนาทั้งหลายแขวนสังวาลสูง น้ำจะมาก หากแขวนสังวาลต่ำเป็นส่วนมากน้ำจะน้อย
  5. รูปปลา เขาจะทำปลาไม้ 2-3 ตัวแขวนกับกิ่งไม้ไผ่เป็นเครื่องแสดงถึงว่าในน้ำในนานี้อุดมสมบูรณ์ ในน้ำมีปลาในนามีข้าว (บางแห่งนิยมทำตอนแฮกนา บางแห่งทำหลังจากปักดำนาแล้ว)
  6. ทำแท่นบูชาท้าวทั้งสี่ คือ ท้าวจตุโลกบาล ได้แก่ ท้าวธตรฐ ท้าววิรุฬหก ท้าววิรูปักษ์ ท้าวกุเวร ยังเพิ่มพระอินทร์ และแม่นางธรณีด้วย
  7. ทำส้อหล้อ คือ เอาไม้ไผ่มาผ่าแล้วสานให้มีปากแบนขยายออกใช้เป็นที่วางภาชนะ เช่น หม้อน้ำ เป็นต้น

การบูชาพระแม่โพสพนั้น เจ้าของนาจะเตรียมเครื่องสังเวยประกอบด้วย สะตวง หรือ กระทงใส่เครื่องสังเวยต่อไปนี้

  • สะตวง
  • อาหารคาว
  • อาหารหวาน
  • หมาก พลู บุหรี่
  • กล้วย
  • อ้อย
  • ดอกไม้ ธูปเทียน

กระทงนี้เป็นสำรับสังเวยแม่โพสพ เทพธิดาผู้ให้กำเนิดข้าว ด้วยการว่าคำโวหารขออัญเชิญให้มาขุมขางรักษาข้าวกล้าในนามิให้เกิดอันตราย ได้ แล้วนำกระทงขึ้งวางบนส้อหล้อเครื่องสังเวย
การบูชาท้าวจตุโลกบาลทั้ง 4 นี้ เตรียมเครื่องสังเวย 4 จำนวน 6 กระทง คือ

  • ข้าวสุก
  • อาหารหวาน คาว
  • หมากพลู บุหรี่
  • กล้วย
  • อ้อย
  • มะพร้าว
  • ผลไม้

ทั้งหมดนี้อย่างละ 4 อันใส่ในกระทงสังเวย ขณะที่ได้บูชาสังเวยแม่โพสพแล้ว ปู่อาจารย์จะเป็นคนเชิญท้าวทั้ง 4 มารับเครื่องสังเวยต่อไป

Author : มณี พยอมยงค์
Reference : มณี พยอมยงค์. 2537. ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. เชียงใหม่ : ส.ทรัพย์การพิมพ์.