Lanna Architecture Center
Faculty of Architecture, Chiang Mai University
Tel: 0 5327 7855, 0 5394 2806-7 Fax: 0 5322 1448


วัฒนธรรมและประเพณี > สิงหาคม


ประเพณีสู่ขวัญควาย

การใช้ควายเป็นสัตว์ลากไถคราด สำหรับทำนาจะมีมาแต่ครั้งใดนั้น ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด แต่ในคัมภีร์กฎหมายล้านนาไทยหลายฉบับ เช่น มังรายศาสตร์ คัมภีร์แต่งถ้อยชนคำ และกฎหมายชลประทานราษฎร์ของอาณาจักรล้านนาไทย ได้พูดถึงลักษณะการเช่าควายไปทำนาไว้มากแห่งด้วย โดยวางอัตราไว้ถึงค่าเช่าและเวลาถูกขโมยต้องเสียค่าปรับไหม เป็นต้น

ตามข้อความในกฎหมาย มังรายศาสตร์ซึ่งมีอายุ 700 กว่าปี เป็นกฎหมายที่พญามังรายทรงเรียบเรียงและตราไว้ตามลักษณะพระธรรมศาสตร์ของมอญ โบราณแล้ว จะเห็นได้ว่าประเทศในในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ใช้วัวควายเป็นพาหนะสำหรับการทำไร่นา และลากเกวียนมาช้านานแล้ว ถ้าจะนับมอญโบราณในอาณาจักรสุธรรมวดี ทวารดีแล้ว การใช้ควายไถนาก็มีอายุตั้ง 2-3 พันปีทีเดียว

อาศัยเหตุที่คนไทยสมัยโบราณเราใช้ควายเป็นสัตว์ลากไถ ลากคราด (เฝือ) จึงถือเป็นสัตว์ใหญ่มีค่ามาก เป็นค่านิยมของคนโบราณทีเดียวว่า ไม่นิยมรับประทานเนื้อควาย เนื้อวัว ชาวบ้านให้ความเมตตาสงสารมันว่าเคยไถนาให้ กินเนื้อมันไม่ลง โดยมากจะเลี้ยงมันจนเฒ่าแก่และตายไปเอง ชาวบ้านจึงจะพากันแล่เนื้อ เอาหนังเอาเขาไปใช้ประโยชน์ ส่วนเนื้อก็แกงกันกินในหมู่บ้าน เขาเรียกว่า “ตกปุ้น” คือ แบ่งส่วนเจ้าของวัวควายได้ 1 ใน 3 รวมทั้งหนังและเขาด้วย

เครื่องทำพิธีสู่ขวัญควาย
1. ทำบายศรีนมแมว หรือบายศรีปากขาม อย่างใดอย่างหนึ่ง
2. ทำกรวยดอกไม้และด้ายสำหรับผูกเขาควายเวลาสู่ขวัญ
3. หญ้าอ่อน 1 หาบ สำหรับเป็นรางวัลแก่ควาย
4. ข้าวเหนียวสุก 1 กล่อง
5. ไก่ต้มหนึ่งคู่
6. เหล้าไหหนึ่ง
7. ขนมบางอย่าง เช่น ขนมต้มขาว ขนมต้มแดง หรือข้าวต้มมัด
8. น้ำขมิ้นส้มป่อยใส่ขันเงิน สำหรับประพรมควาย

วิธีทำขวัญควาย
นำเอาเครื่องพิธีมาวางบนเสื่อที่ปูไว้ในแหล่งหรือคอกควาย เจ้าของนำควายไปอาบน้ำ ขัดสีฉวีวรรณจนหมดจดสะอาด แล้วจูงควายมาผูกไว้กับเสาหรือหลักในคอก จากนั้นก็ไปเชิญพิธีกร หรือ ปู่อาจารย์มาทำพิธีปัดเคราะห์ เรียกขวัญ จนเสร็จแล้วเอาด้ายผูกกรวยดอกไม้ติดกับเขาควาย บางรายเอาด้ายสายสิญจน์ผูกคนไว้ด้วย แล้วเอาน้ำขมิ้นส้มป่อยประพรมเพื่อให้ควายอยู่สุขสบาย พอทำพิธีเสร็จ เจ้าของยกเครื่องข้าวขวัญออกไป และนำเอาหญ้าอ่อนมาให้ควายกินเป็นเสร็จพิธีทำขวัญควาย สำหรับเจ้าของยังไม่เสร็จเพราะยังจะชวนพิธีกรมากินไก่และดื่มเหล้าจากไหนั้น สนุกสนานตลอดวัน ถือว่างานปักดำได้ผ่านพ้นไปแล้ว เป็นการฉลองความเหนื่อยยากจากการไถนาและดำนาอีกส่วนหนึ่งด้วย

Author : มณี พยอมยงค์
Reference : มณี พยอมยงค์. 2537. ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. เชียงใหม่ : ส.ทรัพย์การพิมพ์.