Lanna Architecture Center
Faculty of Architecture, Chiang Mai University
Tel: 0 5327 7855, 0 5394 2806-7 Fax: 0 5322 1448


วัฒนธรรมและประเพณี > มิถุนายน

ประเพณีเลี้ยงผีขุนน้ำ

คำว่า ผี คงหมายเอาวิญญาณหรือสิ่งที่สิงสถิตย์ในที่นั้น ๆ
คำว่า ขุน หมายถึง ความเป็นใหญ่ ต้นตอ ประธานหรืออารักษ์
คำว่า น้ำ มีความหมายเป็นที่รู้จักกันแล้ว แต่ในที่นี้หมายเอาแม่น้ำลำคลองเหมืองฝาย
เพราะฉะนั้น คำว่า ผีขุนน้ำ ก็หมายถึง สิ่งที่สถิตย์อยู่ตามต้นน้ำลำธาร หรืออารักษ์ต้นน้ำลำธาร อันมีหน้าที่ปกปักรักษาต้นน้ำลำธารนั่นเอง ตัวอย่าง เช่น อารักษ์แม่ปิง หรือขุนน้ำแม่ปิง

เครื่องสำหรับสังเวยบูชา
มีเทียน 4 เล่ม ดอกไม้ 4 สวย (กรวย) พลู 4 สวย หมาก 4 ขดหรือ 4 ก้อม (1 ขดเอามาตัดครึ่งเท่ากับ 1 เมตร) ช่อขาว (ธง) 8 ผืน มะพร้าว 2 คะแนง กล้วย 2 หวี อ้อย 2 เล่ม หม้อใหม่ 1 ใบ แกงส้มแกงหวาน หัวหมู ไก้ต้ม สุรา และโภชนาการ 7 อย่าง รวมทั้งเมี่ยงและบุหรี่เป็นต้น

วิธีการเลี้ยง
ก่อนทำการเลี้ยงต้องมีการประชุมกันก่อนระหว่างลูกเหมืองลูกฝอย (หมายถึง ผู้ที่ใช้น้ำในแม่น้ำลำธารนั้น ๆ ทำการเกษตร) เมื่อประชุมตกลงกันแล้วและหาฤกษ์งามยามดีกันเป็นที่เรียบร้อยแล้วก็มีการ เรี่ยไรเงินทองกันคนละนิดละหน่อยเพื่อจัดซื้อเครื่องสังเวยต่าง ๆ และช่วยกันตกแต่งเครื่องสังเวย
เมื่อจัดการแต่งดาเครื่องสังเวยพร้อมแล้ว ก็ทำชะลอมขึ้น 3 ใบ สำหรับใส่เครื่องสังเวยต่าง ๆ ที่จัดเตรียมไว้ ชะลอม 2 ใบแรกให้คนหาบไป ส่วนใบที่สองนั้นให้คนหาบไป แล้วให้ทำศาลขึ้นหลังหนึ่ง ณ ที่ต้นน้ำลำธารสำหรับที่จะเลี้ยงนั้น ประกอบด้วยหลักช้างหลักม้า ปักอยู่ใกล้ ๆ ศาลแล้วนำเอาเครื่องสังเวยต่าง ๆ ขึ้นวางบนศาลนั้น แล้วทำพิธีกล่าวอัญเชิญเทวดาอารักษ์ ตลอดถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ ผีสางต่าง ๆ อันประจำรักษาอยู่ ณ ต้นน้ำลำธารที่นั้นให้ไดรับรู้แล้วมารับเอาเครื่องสังเวยต่าง ๆ ตลอดจนอ้อนวอนขอจงอำนวยอวยชัยให้มีน้ำอุดมสมบรูณ์ มีฝนตกถูกต้องตามฤดูกาล โดยมากใช้ถ้อยคำโวหารเป็นภาษาทางเหนือว่า “ขออัญเจินผีแพะผีป่า ขุนหลวงมะลังก๊ะ แม่ธรณี เจ้าตี้ เจ้าดิน เทวดาอารักษ์ตังหลายอันปกปักรักษายังป่าไม้ต้นน้ำลำธาร เหมืองฝาย ภูผา ปูดอย จุ่งช่วยปล่อยน้ำปล่อยฝนตกลงมาหื้อชาวบ้านชาวเมือง สัตว์ตั๋วหน้อยตั๋วใหญ่ สัพพะทั้งหลายจุ่งหื้อมีน้ำกิน น้ำใช้ หื้อพิชชะข้าวกล้าจุปันอุดมสมบรูณ์งามดี อย่าได้มีศัตรูหมู่ของร้านมาก๋วนมาควีแต่เต๊อะเป็นต้น
ต่อจากนั้นพอตั้งเครื่องสังเวยนานพอสมควรแล้ว สมมุติเจ้าที่เจ้าทาง ผีสาง อารักษ์ทั้งหลายรับเครื่องสังเวยอิ่มแล้ว ก็นำเอาสังเวยเหล่านั้นแบ่งปันเลี้ยงดูกันกินต่อไป ก็เป็นอันเสร็จพิธี

จุดประสงค์
1. เพื่อให้เกิดความสามัคคีซึ่งกันและกัน เช่น มีการประชุมตกลงกันก่อนจึงจะมีพิธีการเลี้ยง
2. เพื่อเป็นการแสดงออกซึ่งความเสียสละประโยชน์ส่วนน้อยของตน เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม เช่น มีการเรี่ยไรเงินทองกันคนละนิดละหน่อย
3. เพื่อแสดงความกตัญญูต่อสิ่งที่คุณและให้ประโยชน์แก่ตนเอง เช่น การเลี้ยงผีขุนน้ำ ก็เพื่อต้องการแสดงความกัตญญูต่อธรรมชาติที่อำนวยความอุดมสมบรูณ์ให้กับ มนุษย์ และมองเห็นความสำคัญของธรรมชาติที่มีต่อมนุษย์
การเลี้ยงผีขุนน้ำหรือต้นน้ำลำธารไหนก็ได้ แต่ส่วนมากทำกันที่ต้นน้ำลำธารใหญ่ ๆ และสำคัญที่เป็นเหมือนเส้นสายชีวิตของเกษตรกรในแหล่งนั้น ๆ ส่วนเครื่องสังเวยต่าง ๆ ตลอดถึงวิธีการอาจแตกต่างกัน ไปตามท้องถิ่น ๆ และความเชื่อถือ

Author : มณี พยอมยงค์
Reference : มณี พยอมยงค์. 2537. ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. เชียงใหม่ : ส.ทรัพย์การพิมพ์.